دوشنبه, 7 فروردين 1396 :: Monday, 27 March 2017
کد خبر: 90988

انقلاب اسلامی، نقطه عطف شعر و ادبیات فارسی

تحولات سیاسی کشورمان و در صدر آن ها انقلاب مقدس اسلامی چنان تاثیری بر ادبیات گذاشته است که غیرقابل چشم پوشی است. اما نکته قابل توجه آن است که این تاثیر و تاثر انقلاب و ادبیات در ایران بر خلاف غالب اتفاقات مشابه، صرفا جنبه های مثبت داشت. به نوعی تکامل ادبیات ایستای قبل از انقلاب با انفجار نور در کشورمان و با دستان امام خمینی (ره) میسر شد.
انقلاب اسلامی، نقطه عطف شعر و ادبیات فارسی به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

ادبیات و هنر در هر کجای دنیا و در هر زمان، بر حاکمیت غالب اثر میگذراد و به تناسب از آن اثر میگیرد. چیزی که سبک ها و دوره های ادبی و به طور کلی تر تاریخ ادبیات دنیا را ساخته است تا حد زیادی به همین آمدو شدها و رفتار حکومت ها با بدنه مردم مربوط میشود.

یکی از پررنگ ترین شاخه های ادبیات و به تعبیر دیگر یکی از انواع نوشته، نظم یا همان شعر است. بیشتر یا کمتر از بقیه انواع نوشته ادبی، شعر نقش بسزایی در تاثیر گذاری بر جامعه و اثر پذیری از آن دارد. 

از بین دوره های زمانی که ادبیات و به طور خاص شعر، در میان صحنه های سیاسی خوش درخشیده است یکی مشروطه و دیگری انقلاب اسلامی ایران است.

 

اصولا كشور ما در صده گذشته، دركنار تحولات سياسی اجتماعی، تحولاتی در ادبيات داشته است. در دوران مشروطيت با بروز تفكرات غربی در بين صاحبان قلم و انديشه، ادبيات بيش از صورت و قالب در محتوا دگرگون شد و نوعی تعهد و مبارزه در آثار نوشتاری پديد آمد. به وجود آمدن نوعی آزادی بيان كه حاصل زحمت اهل قلم بود، اين فرصت را برای ادبا و شعرا به وجود آورد تا به بيان تفكرات خود بپردازند. البته برخی از تفكرات غربی كه از طريق رفت و آمد به غرب يا شيوه آموزش مدارس غربی در داخل صورت می گرفت، درمواردی با ارزش های ملی و مذهبی جامعه ما در تضاد بود، سخن از خلق و رنج و انديشيدن به توده، از تاثيرات نمايان "انقلاب روسيه" بود كه در آثار ادبی آن روز ديده می شود.

 

 به جرأت می‌توان پویاترین و تاثیرگذارترین حوزه ادبیات انقلاب اسلامی‌ را شعر انقلاب اسلامی‌ دانست. هم از نظر نفوذ و تاثیرگذاری در مردم و هم از حیث کیفیت و کمیت، شعر انقلاب اسلامی‌ شاخص‌تر از سایر زمینه‌های ادبی بوده است. شاید یکی از دلایل این برجستگی قدمت بسیار این گونه ادبی در کشور ما بوده چرا که از دیرباز شعر یکی از رسانه‌های جدی پارسی‌زبانان بوده است. اما بنظر می‌رسد در گونه‌های داستانی ‌با شیوه رایج امروزین آن‌سابقه ما بالنسبه کمتر بوده و از این روی، مسیر دشوارتری برای برجسته‌سازی داستان‌ها و داستان نویسان انقلاب اسلامی‌ وجود داشته است.

 

دکتر محمدرضا سنگری در کتاب "از نتایج سحر” چنین نوشته است:
«شعر باید دو مولفه و عنصر کلیدی داشته باشد تا بتوان آن را شعر انقلاب اسلامی‌ نامید:

1- حضور ارزش‌ها و هنجارهای انقلاب اسلامی‌ مانند شهید و شهادت، عدالت خواهی، ستم ستیزی، انسان دوستی، معنویت‌گرایی و ستایش ارزش‌ها و چهره‌های ارزش آفرین و ارزش‌گرای الهی‌انسانی.

2- در عصر انقلاب اسلامی‌ یعنی از سال 1342 به بعد( همسو و همراه با نهضت امام خمینی(ره) و پیوستارهای آن) بطور عام یا بطور خاص در عصر وقوع انقلاب اسلامی‌ از سال 1357 به بعد سروده شده باشد.»

 

سنگری

 

اینک پس از گذشت بیش از سه دهه از شعر انقلاب اسلامی، با مجموعه و جریان منسجم و متمایزی روبروییم که به راحتی از سایر جریان‌ها قابل تفکیک است.

 

حال با اين در آمد بحث شعر را در اين دوره پيش مي گيريم و در آغاز با انعكاس آرا و نظرات چند تن از شاعران واديبان عصر، با موقعيت اين هنر نوشتاری آشنا مي شويم:

«شعر پارسی پس از دومين جنگ جهانی در كشور ما دو رويه را در پيش گرفت. در گرايش نخستين، شعر در برگيرنده نوعی مضامين غنايی و عاشقانه محض بود. اين نوع شعر ميدان وسيعی را برای خود ايجاد كرد. از عوامل اصلی بروز اين پديده می توان فرهنگ منحط حاكم بر جامعه، گرايش جوانان به فرهنگ غرب و خود باختگی آنان در برابر اين فرهنگ را نام برد. همين عوامل، دست به دست هم داد و زمينه را برای بسط اين نوع شعر آماده كرد و حتی تواناترين شاعران ما نيز به اين آتش دامن زدند كه از آن جمله می توان به سرايندگانی مثل "خانلری"، "توللی"، "گلچين معانی"، "ندوشن"، "منوچهر شيبانی" و "نادرپور" اشاره كرد. اين افراد در سايه رمانتيسم، دست به نوآوري هايی زدند كه هيچ كدام از آنها خارج ازمحدوده عشق وعاشقی و مضامين اینچنینی نبود.

 

162729.jpg

 

گروه دوم شاعراني بودند كه به مكتب سمبوليسم معتقد بودند و راه را برای آن هایی که قصد اصلاح داشتند بازكردند. اين گروه، رمانتيسم را پديده ای بی خاصيت معرفی كردند و خود راهی ديگر را برگزيدند. از شاعران پيشتاز اين سير می توان "نيما یوشیج" ، "اخوان" ، "سهراب سپهری" و "هوشنگ ابتهاج" را نام برد.

با اين وصف ، شعر فارسی از نيمه دوم دهه چهل تا پنجاه روح تازه ای پيدا كرد. بسياری از افكار كهنه و قديمی والفاظ تكراری جاي خود را به الفاظی تازه بخشيد كه محور آن توجه به مسائل اجتماعي و بيان دردها در بحبوحه فشار و خفقان و ياس حاكم برجامعه بود. در دهه پنجاه، مخصوصا از گروه دوم، می بينيم كه شعر، خودش را از بن بست كسالت بار شعر قديم نجات داده و رسالت تازه ای را در پيش گرفته است.»

لازم به ذکر هم هست که این پوست اندازی در شعر صرفا مربوط به محتوا نبود. بلکه قالب هم در این دوران دستخوش تغییرات جدیدی شد که ماحصل آن قالب های جدید شعری است که امروز با آن ها مواجه هستیم و تاریخ چندانی برای آن ها نمیبینیم.

 

ویژگی‌های شعر انقلاب

اگر بنا باشد مهم‌ترین ویژگی‌های شعر انقلاب اسلامی‌ را نام ببریم می‌توانیم به این موارد اشاره کنیم:
یکی از اثرات انقلاب اسلامی بر ادبیات و مخصوصا شعر، احیای مجدد قالب‌های کلاسیک و رویکرد متعادل به قالب‌های نو بود.
انقلاب اسلامی‌ در حالی رخ داد که حدود نیم قرن از ظهور شعر نو می‌گذشت و نسل اول و دوم شاعران مطرح این شیوه، به شهرت رسیده بودند. بعد از هجمه گسترده‌ای که در سال‌های آغازین ظهور شعر نیمایی به نیما و پیروانش بود هنگام پیروزی انقلاب دیگر آن جنجال‌ها تا حدی فروکش کرده بود و جریان شعر نو و حتی سپید تثبیت شده بود تا آنجا که گروهی از نوگرایان دیگر شعر کلاسیک را بر‌نمی‌تابیدند و قالب‌های سنتی را شعر زمان خود نمی‌دانستند.

نوگرایی افراطی در شعر پیش از انقلاب موجب شد حجم زیادی از شعرهای سپید بی‌محتوا و ضعیف وارد بازار شود و این جریان، جریان غالب تلقی شود این در حالی بود که شعر کلاسیک همچنان طلایه‌دارانی چون شهریار و ابتهاج داشت اما ضعف غالب شاعران سنتی که تکرار، نوآوری و پرداختن به نفسانیات در شعر آنها پررنگ شده بود جو منفی علیه شعر کلاسیک را تقویت می‌کرد.

پدیده‌ی شورانگیز انقلاب اسلامی، زبانی سترگ و حماسی می‌خواست و این از قالب نوپا و گسیخته‌ی شعر روز برنمی‌ آمد. ضمن اینکه انقلاب ریشه در سنت داشت پس طبیعی‌تر این بود که شاعر آن گرایش به سنت داشته باشد. نکته دیگر اینکه شعر انقلاب حداقل در آغاز با جریان نوگرایی همراه نشد چون پیشگامان آن غالبا روشنفکران غیردینی بودند.

با این شرایط بود که شعر سنتی بعد از انقلاب جانی دوباره یافت و بسیاری از گرایش‌ها را به سمت خود جلب کرد. در این میان پرکاربردترین قالب‌های کلاسیک بعد از انقلاب، غزل، مثنوی، رباعی و دوبیتی بودند.
از این میان رباعی، دوبیتی و مثنوی پس از افول طولانی مدتی، با همت شاعران انقلاب اسلامی‌ احیا شدند.

سنت‌گرایی شاعران انقلاب اسلامی به معنای محوشدن شعر نو و تقابل با آن نبود اما دست کم در آغاز به دلیل تاثیرگذاری وزن شعر سنتی که در انتقال حماسه‌ی پیروزی انقلاب تأثیرگذار بود، کمتر شاعران انقلاب سراغ قالب نو می‌رفتند. پس از گذشت زمان‌اندکی برخی از همین شاعران با تثبیت فضای انقلاب اسلامی‌ رفته رفته مضامین امروزی را در قالب‌های نو و سپید به کار گرفتند.

اتفاقا شعر نو با انقلاب اسلامی‌ وارد مرحله تازه‌ای شد چراکه جذابیت‌ها و خلاقیت‌های مضمونی بسیاری به آن راه یافت درحالی که قبل از انقلاب در انحصار مفاهیم انتزاعی و نفسانیات شاعران درآمده بود. حضور جدی مضامین اجتماعی، مذهبی و حماسی یکی از بارزترین اتفاقات در شعر نیمایی و سپید بود. از نظر ساختار نیز شعرهای نوی متعددی پس از انقلاب بخصوص در دهه نخست سروده شد که از بهترین آثار نیمایی پیش از انقلاب چیزی کم نداشت.

برغم بعضی، که شعر انقلاب اسلامی‌ را به دلیل ریشه در سنت داشتن، شعری واپس‌گرا و خالی از نوآوری تلقی می‌کنند، این جریان شعری، سرشار از نوآوری و خلاقیت بوده است.

 

*** از جمله نوآوری‌ها در شعر پس از انقلاب بطور خلاصه برخی را اشاره می‌کنیم:

1‌- بازآفرینی خلاقانه و متمایز قوالبی چون رباعی، دوبیتی و مثنوی
2‌- آفرینش سبک‌ها و شیوه‌های گونه گون در غزل سرایی مثل(غزل فرم، فراغزل و...)
3‌- گسترش ساحت‌های معنایی و مضمونی
4‌- خلاقیت‌ها و کشف‌های تازه مضمونی در بسیاری از شعر‌های انقلاب الاسلامی
5‌- احیای مجدد ژانر شعر حماسی
6‌- آفرینش گونه‌های خلاق و متفاوت در شعر دینی و آیینی

 

***سخن آخر

تحولات سیاسی کشورمان و در صدر آن ها انقلاب مقدس اسلامی چنان تاثیری بر ادبیات گذاشته است که غیرقابل چشم پوشی است. اما نکته قابل توجه آن است که این تاثیر و تاثر انقلاب و ادبیات در ایران بر خلاف غالب اتفاقات مشابه، صرفا جنبه های مثبت داشت. به نوعی تکامل ادبیات ایستای قبل از انقلاب با انفجار نور در کشورمان و با دستان امام خمینی (ره) میسر شد.

 

 

منابع:

روزنامه رسالت، شماره 7129 به تاريخ 19/8/89، صفحه 19 (شعر و ادب) .

بیات، حسین، حسینی،سید محسن(1387). چشم‌انداز ادبیات انقلاب اسلامی، تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما.

سنگری، محمدرضا(1393). ازنتایج سحر(شعر انقلاب، تعریف،چیستی،ویژگی‌ها و ابعاد)، تهران: سوره مهر.

سنگری، محمدرضا(1380).  نقد و بررسی ادبیات منظوم دفاع مقدس، جلد اول، تهران: پاییزان.

بیات، حسین، حسینی،سید محسن(1387). چشم‌انداز ادبیات انقلاب اسلامی، تهران: مرکز تحقیقات صدا و سیما.

انتهای پیام
اتاق خبر انتها

افزودن دیدگاه جدید

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.