چهارشنبه, 26 مهر 1396 :: Wednesday, 18 October 2017
کد خبر: 108015

تقابل سنت و مدرنیته در "کتابخوانی"

بحث تقابل سنت و مدنیته به حوزه مطالعه هم به خاطر دست آوردهای تکنولوژی در ساخت کتاب های جدید کشیده شده است. طرفداران کتاب های کاغذی و دیجیتال هر کدام ادله ای برای اقبال خود به سبک خاص مطالعه مطبوعشان دارند که سعی شده است در این گزارش به شکل بی طرفانه ای به آن ها اشاره شود.
تقابل سنت و مدرنیته در به گزارش خبرنگار اتاق خبر 24

با توجه به گسترش علم و تکنولوژی، روز به روز شیوه های سنتی در هر زمینه ای به حاشیه رفته و جای خود را به تکنولوژی های نو و جدید می دهند. ابزارهای هوشمند رفته رفته نقش بیشتری در زندگی انسان امروزی بر عهده می‌گیرند و ابزارهای سنتی انجام کارهای رایج را به حاشیه می‌رانند.

هزاران سال است که مطالعه با خواندن کتاب‌هایی از جنس کاغذ و جوهر معنا پیدا می‌کند. اگر کاغذ و قلم را هم یک نو آوری در زمینه کتابت به حساب بیاوریم (نسبت به دوران پارینه سنگی) باید بگوییم امروزه شیوه نوشتن و به جای گذاشتن اثر فیزیکی در دنیای بیرون به معنای سنتی نوشته یا کتاب اطلاق می شود.

 

 

تعریف کتاب

تاکنون تعریف مشخص و کاملی که بتواند مفهوم تمام انواع گوناگون کتاب را دربربگیرد، ارائه نشده‌است و نخواهد شد. اما یکی از تعاریف معتبری که برای کتاب ارائه شده‌است، مربوط به سازمان یونسکو می‌شود: کتاب نوعی اثر چاپی صحافی‌شده‌است که بیشتر از ۴۹ صفحه داشته باشد و مانند نشریات، تحت یک عنوان ثابت، به‌صورت دوره‌ای منتشر نشود تعریف دیگری نیز کتاب را «مجموعه‌ای از لوح‌های چوبی یا عاجی یا مجموعه‌ای از ورق‌های کاغذ، پوست آهو یا ماده‌ای مانند آن، اعم از دست‌نویس یا چاپی که با هم به نخ کشیده یا صحافی شده باشند» معرفی کرده‌است.

کتاب مجموعه‌ای از صفحههای کاغذی است که متنی روی آنها نوشته شده و از یک طرف به هم بسته شده‌اند و مجلد است. به مجلّدکردن کتاب به اصطلاح صحافی گفته می‌شود. کتاب در اندازه‌های گوناگون وجود دارد. در ایران قطع رحلی، وزیری و جیبی از معروف‌ترین قطع‌های کتاب است. کوچکترین کتاب دنیاکه یک انجیل است در موزه کلیسای وانک اصفهان نگهداری می‌شود. اولین کتاب به زبان فارسی در هلند به دست یک ارمنی به زیور طبع آراسته شد. از انواع دیگر کتاب، کتاب دیجیتالی (e-Book) است که کتاب در قالب بسته‌های نرم‌افزاری مانند پی‌دی‌اف ارائه شود که وسایلی نیز به نام کتابخوان الکترونیکی مانند آمازون کیندل نیز برای خواندن آن به کار می‌رود. نمونه دیگری از کتاب غیر چاپی، کتاب صوتی است.

 

 

نگاهی به سیر تطور کتاب

کتاب تا به اشکال کنونی آن برسد ایام بی شمار و تحولات زیادی را پشت سر گذاشته است. اما فقط جهت نقل عناوین آن می شود به موارد زیر اشاره کرد:

لوح‌های گِلی

از لوح‌های گِلی، در منطقهٔ بین‌النهرین برای نوشتن استفاده می‌شد. استفاده از این روش در ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد کاربرد داشته است. این لوح‌ها با استفاده از خاک رس و آب ساخته می‌شدند و قبل از خشک شدن، با استفاده از ابزارهای نوک‌تیز بر روی آنها نوشته می‌شد.

پاپیروس

استفاده از کاغذ پاپیروس برای نوشتن از حدود ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد در مصر رایج شد و تا قرن ششم میلادی نیز ادامه یافت. کاغذ پاپیروس، صفحه‌ای بود که از گیاه پاپیروس به‌صورت یک تومار با درازای چند متر و عرض ۳۰ سانتی‌متر ساخته می‌شد. این تومار، انعطاف‌پذیر بود و پس از پیچیده شدن به‌صورت یک استوانه به قطر ۵ تا ۶ سانتی‌متر درمی‌آمد. ابزار نوشتن بر روی پاپیروس، نی یا قلم‌نی آغشته به مرکب بود. اختراع پاپیروس یکی از تحولات بسیار مهم در تاریخ کتاب محسوب می‌شود.

کدکس

کدکس، شکل امروزی کتاب است؛ یعنی صفحات پوست، پاپیروس و غیره که تا خورده و از یک محل به یکدیگر دوخته شده باشند. پیدایش کدکس به قرن دوم میلادی بر می‌گردد که توسط مسیحیان برای نگارش متون مذهبی مورد استفاده قرار می‌گرفت. این فرم از کتاب، به‌دلیل مزیت‌هایی که داشت، از قرن چهارم میلادی رواج پیدا کرد.

چاپ

تا قبل از اختراع ماشین چاپ، نسخه‌برداری از کتاب‌ها تنها از طریق رونویسی از کتاب‌ها امکان‌پذیر بود که تولید کتاب را بسیار کند و دشوار می‌کرد. و در صورت اشتباه‌هایی در نوشتن نویسنده مجبور به نوشتن دوباره آن برگ از کتاب می‌شد (در صورتی که در آغاز بر روی برگ کاغذ نوشته و سپس به صورت کتاب درمی‌آمد) اما در سال ۱۴۳۹، با اختراع ماشین چاپ توسط یوهانس گوتنبرگ آلمانی، تحول بسیار بزرگی در صنعت نشر کتاب صورت گرفت. اولین کتابی که با استفاده از دستگاه گوتنبرگ چاپ شد، انجیل بود که به علت تعداد سطرهایش در هر صفحه، به انجیل ۴۲ سطری معروف شد. این ماشین چاپ، ماشین فشار پیچی نام گرفت و سرعت چاپ آن، ۷۰ تا ۱۰۰ برگ در ساعت بود.

کتاب الکترونیکی

در سال‌های اخیر، استفاده از رایانه‌ها موجب آسانی چاپ کتاب و توسعه چاپ و نشر کتاب‌های چاپی شده است. در اواخر سده بیستم، تجهیزات ارتباطی مانند تلویزیون، رایانه و اینترنت، مفهوم کتاب به‌عنوان مهم‌ترین منبع اطلاعاتی را به چالش کشیدند. از سوی دیگر با ذخیره‌شدن اطلاعات یک کتاب در نوارهای صوتی و سی‌دی، تعریف کتاب به‌عنوان «مجموعه‌ای از کاغذهای چاپ‌شده یا دستنویس» نیز به چالش کشیده شده است.

کتاب شفاهی

کتاب شفاهی یا کتاب گویا یا کتاب صوتی سندی است که به صورت صوتی تهیه می‌شود و روی نوار کاست، سی‌دی و … ضبط می‌شود. این اسناد معمولاً کتابهایی هستند که قبلاً به طور مکتوب منتشر شده‌اند و اکنون توسط خود نویسنده، مترجم و یا هنرپیشگان روخوانی می‌شوند. در حال حاضر سایتهای اینترنتی بسیاری نیز کتابهای صوتی یا گویا یا شفاهی ارایه می‌دهند که برخی بصورت رایگان هستند و برخی دیگر در ازای پرداخت پول قابل شنیدن می‌شوند.

 

این ها عناوین دوره های پشت سر گذاشته شده کتاب هستند که توضیح و شرح بیشتر آن ها در این مقال نمی گنجد.

 

دوراهی سنت و مدرنیته در کتابخوانی

امروزه شکل سنتی و مدرن کتاب با نمایندگان کتاب کاغذی و الکترونیکی در مقابل هم قرار گرفته اند. عده ای به سنت و کتاب کاغذی اعتقد دارند و عده ای دیگر کتاب الکترونیکی را یک دست آورد گرانبها میدانند که معایب کتاب کاغذی را ندارد و باید همه گیر شود.

 

مدافعان کتاب کاغذی

در مجموع، طرفداران کتاب کاغذی ادعاهایی دارند که خلاصه آن ها در زیر آمده است.

حس خوب

در یک بعد‌ازظهر زمستانی برای اهالی کتاب هیچ‌ وسیله‌ای نمی‌تواند جایگزین یک کتاب خوب شود؛ یک صندلی راحت، یک کتاب خوب و یک فنجان چای یا قهوه! برای یک فرد اهل مطالعه حتی بوی کتاب و کاغذ حس آرامش به همراه دارد، احساسی که یک کتاب الکترونیکی هرگز نمی‌تواند منتقل کند. حتی عموم مردم و کسانی که فقط کتاب‌های درسی را می‌خوانند تمایل بیشتری به استفاده از کتاب کاغذی دارند.

 

یادگیری بهتر

یک تحقیق نشان داده است که با خواندن کتاب‌های الکترونیکی میزان یادگیری کاهش می‌یابد، در این پژوهش از یک گروه ۲۵ نفری خواسته شد که یک کتاب ۲۸ صفحه‌ای را در کتاب‌خوان Kindle بخوانند و یک گروه ۲۵ نفری دیگر هم همان کتاب را از روی کتاب کاغذی مطالعه کردند؛ سپس از آنها خواسته شد که ۱۴رویداد از داستان را به ترتیب زمان وقوع بیان نمایند؛ در این بررسی عملکرد خوانندگان کتاب‌های کاغذی بسیار بهتر بود. یک بررسی دیگر هم در دانشگاه Stavanger نروژ بر روی گروهی از دانشجویان انجام گرفت و نشان داد که مطالعه از روی کاغذ یادگیری بهتری به دنبال دارد.

 

خستگی و آسیب جسمی کمتر

نگاه کردن به یک صفحه نمایش به مدت طولانی، عوارضی مانند خستگی و آسیب چشم، خستگی ذهنی و اختلالات خواب را به همراه دارد در حالی که مطالعه از روی کاغذ هیچکدام از مشکلات گفته شده را در پی ندارد، البته خستگی فیزیکی در نتیجه حالت نشستن هم ممکن است از عوارض مطالعه به مدت طولانی به شمار بیاید که ارتباطی با الکترونیکی یا کاغذی بودن کتاب ندارد! عوارض نگاه کردن طولانی مدت به صفحات نمایش در کودکان شدت و اهمیت بیشتری دارد.

 

 سادگی و همیشگی بودن

خواندن یک کتاب کاغذی نیاز به هیچ وسیله‌ای به جز خود کتاب ندارد؛ همچنین تمامی افراد به سادگی می‌توانند از آن استفاده کنند بدون آن که نگران تمام شدن شارژ باشند!

 

 حقوق نویسنده و ناشر

معمولا حقوق پدید آورندگان در کتاب‌های چاپی حفظ می‌شود و سود مالی حاصل از انتشار آنها به جز در موارد معدود، به نویسنده و ناشر بر می‌گردد در حالی که با فقدان قوانین کپی‌رایت یا اجرای ناقص آنها کتاب‌های الکترونیکی به راحتی کپی می‌شوند بدون آنکه نویسنده یا ناشر اطلاعی داشته باشد؛ البته استفاده از اپلیکیشن‌های کتاب‌خوان اندروید که اخیرا در کشور ما رایج شده‌اند و خرید کتاب الکترونیک از طریق آنها می‌تواند تا حدود زیادی باعث حفظ حقوق پدید آورندگان شود.

 

 

مدافعان کتاب الکترونیکی

در مقابل طرفداران کتاب سنتی، دوستداران کتاب صوتی و دیجیتالی هستند که آن ها هم ادله ای برای ادعای خود دارند.

 

نجات درختان

همان طور که می‌دانید کاغذ از درختان به دست می‌آید و انتشار محتوای الکترونیکی به جای چاپ آنها می‌تواند موجب صرفه‌جویی در مصرف کاغذ، جلوگیری از قطع بیشتر درختان و آسیب کمتر به محیط زیست شود. شاید در نگاه اول این موضوع کم‌اهمیت به نظر برسد اما یقینا در ابعاد و حجم گسترده چاپ کتاب‌ها و بخصوص روزنامه‌های پرتیراژ مصرف کاغذ بسیار زیاد خواهد بود.

 

قیمت کمتر

قیمت کتاب‌های الکترونیکی را در اپلیکیش‌های کتاب‌خوان بررسی کنید، این کتاب‌ها به دلیل حذف هزینه‌های کاغذ و چاپ قیمت پایین‌تری از کتاب‌های کاغذی دارند و بنابراین تعداد بیشتری از مردم می‌توانند از آنها استفاده کنند؛ همچنین بسیاری از کتاب‌های الکترونیکی به صورت رایگان منتشر می‌شوند (به صورت قانونی)، در حالی که این موضوع در مورد کتاب‌های چاپی امکان ندارد.

 

استفاده آسان

کتاب الکترونیک حجم و وزن فیزیکی ندارد، هزاران و حتی میلیون‌ها صفحه کتاب می‌توانند در یک دستگاه موبایل یا تبلت به صورت همیشگی به همراه ما باشند؛ حال آن که در بسیاری از موارد حتی نمی‌توانیم یک کتاب کوچک را به همراه داشته باشیم. همچنین استفاده از این نوع کتاب‌ها با توجه به امکانات متنوع اپلیکیشن‌های کتاب خوان بسیار آسان است. نشانه‌گذاری، حفظ کتاب در صفحه خوانده شده، امکان جستجوی کلمات و عناوین و…. از مزایایی هستند که در کتاب چاپی وجود ندارند.

 

آپدیت آسان

کتاب‌های الکترونیکی به آسانی آپدیت می‌شوند و نسخه‌های جدید آنها در اختیار کاربران قرار می‌گیرد و معمولا این کار هزینه‌ای هم ندارد درحالی که داشتن نسخه‌های جدید از یک کتاب مستلزم صرف هزینه و خرید دوباره آن است.

 

 

خواندن یا شنیدن؟

در ادامه مقایسه ای بین خواندن به عنوان سبک مطالعه سنتی و شنیدن به عنوان جدید دست آورد کتاب های دیجیتالی سخن خواهیم گفت.

متر از یک دهه از عرضه کتاب‌های صوتی به شکل حرفه‌ای در کشور می‌گذرد و در این مدت ناشران این عرصه تلاش کرده‌اند کلمات را با رنگ صدا و موسیقی بیارایند و خوراک فرهنگی جدیدی را به مخاطب عرضه کنند. البته درباره این کتاب‌ها موضوعات مختلفی مطرح است. گروهی معتقدند کتاب‌های صوتی می‌تواند در دنیای امروز که مخاطب فرصت کمتری برای ورق زدن کتاب به شکل مکتوب دارد، همان خوراک را به شکل صوتی به او منتقل کند. برخی دیگر هم معتقدند کتاب‌های صوتی از ذات کتاب به شکل سنتی دور است، گرچه همان خوراک را به مخاطب منتقل می‌کند، ولی به جای تقویت حس بینایی مخاطب، بر حس شنوایی او تمرکز دارد.

ذات کتاب خواندن با دیدن است. اما در کتاب‌های صوتی حس شنوایی مخاطب درگیر می‌شود. این امرمعایب و مزایایی دارد.

این‌که کتاب‌های صوتی باعث شود کتاب‌های کاغذی کاملا از بین بروند، موضوع آسیب‌رسانی است، مخصوصا برای صنف ناشران. اما با توجه به اتفاقات یک دهه اخیر جامعه و با همه‌گیر شدن ابزار‌های دیجیتال و با نهادینه‌شدن عادت شنیدن، نیاز به کتاب‌های صوتی بیشتر احساس می‌شود. پس کتاب‌های صوتی نوعی استفاده بهینه از فرصت است. در واقع باید این طور نگاه کرد، حالا که مردم تمایل به شنیدن دارند، می‌توانیم به آنها کتاب بدهیم. این‌که مردم در مسیر رفت و آمد به محل کار خود کتاب بشنوند، نوعی خوش سلیقگی است، چون اگر همین کتاب‌های صوتی را هم نداشته باشیم، عددی به تعداد کتابخوان‌ها اضافه‌نمی‌شود.

یکی از مهم ترین مشکلات کتاب خوانی  در کشور ما کمبود ویترین است؛ به عنوان راه های دسترسی به کتاب. همین باعث شده بسیاری از مخاطبان در تمام نقاط شهر به کتابفروشی دسترسی نداشته باشند. در کتابفروشی‌های کاغذی اگر مخاطب به بورس های کتاب فروشی برود، می‌تواند کتاب مورد نظر خود را تهیه کند، اما شاید از بین تعداد زیادی کتابفروشی تنها تعداد انگشت شماری کتاب‌های صوتی عرضه کنند. البته درست است که تعداد کتابفروشی‌های عرضه کننده کتاب‌های گویا کمتر است، اما از آن طرف تعداد عناوین کتاب‌های گویا هم در مقایسه با کتاب‌های کاغذی کمتر است.

از نظر هزینه های تولید نیز باید گفت که شاید همه ما فکر کنیم تولید کتاب‌های صوتی بسیار ارزان‌تر از کتاب‌های کاغذی باشد. حداقل تصور می‌کنیم ناشر با انتشار کتاب‌های صوتی از هزینه‌هایی مثل کاغذ و چاپخانه خود را آزاد کرده است. اما هزینه تولید کتاب‌های صوتی آنقدر بالاست که اصلا با هزینه تولید کتاب‌های کاغذی قابل مقایسه نیست. این‌طور نیست که ناشر صرفا یک سی دی پر کند و به بازار بفرستد. هزینه‌های استودیو، گوینده، تدوینگر و آهنگساز بسیار بالاست.

شاید بشود با نگاهی به آمار چاپ کتاب های کاغذی، با عنایت به کتاب های دیجیتال از قطع شدن تعداد زیادی درخت هم جلو گیری کرد.

 

لذا با توجه به آنچه گفتیم کتاب‌های کاغذی و الکترونیکی مزایا و معایب خود را دارند و نمی‌توان هیچکدام را بهتر دانست؛ شاید برتری هر کدام بستگی به شرایط زمانی و مکانی مطالعه و سلیقه فردی داشته باشد.

انتهای پیام
اتاق خبر انتها

افزودن دیدگاه جدید

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.